Kako tvrdi historičar sporta profesor Carles Santacana, tenzije između Real Madrida i FC Barcelone pojačale su se pod frankističkom španskom nacionalističkom diktaturom (1939-1975). Pod frankizmom, FC Barcelona je imala “predsjednika mučenika” u liku Josepa Sunyola Garrige (1898-1936). Sunyola je pogubila frankistička vojska na početku Građanskog rata (1936-1939) zbog toga što je bio poslanik političke partije Esquerra Republicana (Republikanska ljevica Katalonije) i zbog njegove katalonističke ideologije. Zapravo, pod frankističkom diktaturom, FC Barcelona je predstavljala “nenaoružanu simboličku vojsku” za Kataloniju.

 

 

 

Svake sezone kada se sastanu Real Madrid i FC Barcelona nogometni svijet stane. El Clásico nije samo utakmica – to su historija, ponos i rivalstvo koje nadilazi granice sporta. Sinoć su se, 11. januara, ova dva giganta prvi put suočila u 2026. godini i to u finalu Španskog superkupa koje je igrano u Džedi, u Saudijskoj Arabiji. U susretu koji je bio još jedno poglavlje ispunjeno napetošću, strašću i emocijama, ekipa iz Katalonije slavila je rezultatom 3:2.

 

 

Sredinom prvog dijela Rafinha je sjajnim dalekometnim udarcem načeo mrežu Courtoisa, no prava “ludnica” uslijedila je tek u sudijskoj nadoknadi. Gledaoci su vidjeli čak tri gola u kratkom razmaku: nakon Viniciusovog izjednačenja, Lewandowski ekspresno vraća Barcelonu u vodstvo, ali Real preko Gonzala Garcije uspijeva otići na odmor u egalu.

 

 

Drugo poluvrijeme donijelo je bespoštednu borbu, a trenutak odluke dogodio se pred sami kraj. Rafinha je ponovno okušao sreću udarcem iz daljine, a lopta je uz pomoć odbijanca prevarila golmana Reala i osigurala veliku pobjedu Barceloni.

 

 

El Clásico, rivalstvo između nogometnih klubova FC Barcelona i Real Madrid, oslikava političke i kulturne tenzije između centra i periferije u Španiji, te je kroz historiju izazivalo manifestacije nabijene emocijama.

 

 

Naprimjer, Ramon Mendoza, predsjednik Real Madrida (1985-1995), skakao je s pripadnicima Ultras Sur – desničarske navijačke grupe Real Madrida – uzvikujući “¡Polaco el que no vote!” (Poljak je onaj ko ne glasa!). “Polaco” (Poljak) je bila uobičajena uvreda u frankističkim vojnim kasarnama za katalonske vojnike, koji su govorili drugačijim jezikom (katalonskim) od frankističkih vojnika. Skandiranje “¡Puta Barça, Puta Catalunya!” (Kurva Barça, Kurva Katalonija!) još uvijek se može čuti na domaćem stadionu Real Madrida, Santiago Bernabéuu, nasuprot povika “in, inde, independència!” (nezavisnost!) u 17:14 minuti utakmice na domaćem stadionu FC Barcelone, Spotify Camp Nou. Vrijeme 17:14 simbolizira 1714. godinu, kada je rat za špansko naslijeđe završio pobjedom burbonskih trupa.

 

 

Ovi i drugi primjeri ilustriraju kako se političke i kulturne tenzije između FC Barcelone i Real Madrida – dvije španske nogometne velesile s vrijednošću brenda od 1,5 milijardi eura, odnosno 1,7 milijardi eura – nastavljaju i u savremenom dobu.

 

 

FC Barcelona, “nenaoružana simbolička vojska” Katalonije

 

 

Od početka 20. vijeka, FC Barcelona je povezana s idealima katalonskih političkih partija koje su, u različitim trenucima španske historije, zagovarale veću nezavisnost Katalonije.

 

 

FC Barcelonu je 1899. osnovao Hans Gamper, švicarski biznismen i ljubitelj nogometa koji je u Barcelonu došao iz profesionalnih razloga. Godine 1908. Gamper je odlučio povezati klub s vrijednostima političkog katalonizma u Barceloni kako bi ojačao popularnost kluba i spasio ga od duboke finansijske krize. Te vrijednosti kluba bile su katalonizam, demokratija, univerzalizam i višenamjenski sportski klub. Ova veza između FC Barcelone i političkog katalonizma je dobro dokumentirana. Godine 1918. sportski novinar Daniel Carbó proglasio je FC Barcelonu “klubom Katalonije” jer je javno podržala zahtjeve za prvi Statut o autonomiji u katalonskoj regiji, tokom perioda Zajednice Katalonije (1914-1925).

 

 

Kako tvrdi historičar sporta profesor Carles Santacana, tenzije između Real Madrida i FC Barcelone pojačale su se pod frankističkom španskom nacionalističkom diktaturom (1939-1975). Pod frankizmom, FC Barcelona je imala “predsjednika mučenika” u liku Josepa Sunyola Garrige (1898-1936). Sunyola je pogubila frankistička vojska na početku Građanskog rata (1936-1939) zbog toga što je bio poslanik političke partije Esquerra Republicana (Republikanska ljevica Katalonije) i zbog njegove katalonističke ideologije. Zapravo, pod frankističkom diktaturom, FC Barcelona je predstavljala “nenaoružanu simboličku vojsku” za Kataloniju, kako je tvrdio novinar i pisac Manolo Vázquez Montalbán. Historičar i pisac Jordi Osúa navodi da ova vojna metafora objašnjava da su “mnogi Katalonci postali članovi kluba kako bi mogli otvoreno pokazati svoje neslaganje s frankističkim režimom vičući na stadionu FC Barcelone: demonstracija manje rizična od tajne borbe, a poželjnija za frankizam od uličnih protesta”. Drugim riječima, za mnoge navijače, podrška FC Barceloni bila je najsigurniji način za izražavanje političkog otpora Francovoj diktaturi.

 

 

Istovremeno, režim Francisca Franca imenovao je Real Madrid svojim međunarodnim sportskim ambasadorom nakon uspjeha kluba u Kupu evropskih šampiona 1955. godine. FC Barcelona se tada, kao predstavnik nacije bez države, sa sopstvenim katalonskim jezikom i kulturom, sukobila s transformacijom Real Madrida u špansku nacionalističku ikonu i sportskog ambasadora same Španije. Zaista, španska vlada nastavila je legitimizirati Real Madrid i nakon završetka frankističkog režima 1975. godine, a čak i sada konzervativni političari podržavaju Real Madrid kao španski nacionalistički ideal.

 

 

FC Barcelona u savremenoj Španiji: sport, moć i ideologija

 

 

Ovi historijski faktori stavljaju u kontekst razloge zbog kojih se FC Barcelona osjećala moralno obaveznom da zauzme stav tokom političkih tenzija koje je Katalonija doživjela između 2010. i 2017. godine. Ove tenzije su počele 2010. kada je Španski ustavni sud reinterpretirao Katalonski statut o autonomiji iz 2006. godine kako bi ograničio katalonsku autonomiju, koja je prethodno bila odobrena javnim referendumom u regiji. Kao posljedica toga, Barcelona je 2010. vidjela masovne proteste za nacionalno priznanje katalonske regije. Slogan demonstracija bio je “Mi smo nacija, mi odlučujemo”. Ove političke tenzije kulminirale su referendumom o samoopredjeljenju Katalonije 1. oktobra 2017. i jednostranim proglašenjem nezavisnosti u Parlamentu Katalonije 27. oktobra. Španska vlada je nakon toga intervenirala raspuštanjem regionalnog parlamenta i uvođenjem direktne uprave.

 

 

Raspisivanje referenduma 2017. godine, koji je Španski ustavni sud proglasio neustavnim, dovelo je do nasilnih nereda na zatvorenim biračkim mjestima između pristalica nezavisnosti i državnih snaga sigurnosti. Istog dana, FC Barcelona je trebala igrati protiv UD Las Palmasa na Camp Nouu. Navijači FC Barcelone pozvali su tim da ne igra utakmicu u znak protesta zbog “policijskih juriša” na glasače za nezavisnost. Uprkos protestima navijača, predsjednik FC Barcelone Josep Maria Bartomeu odlučio je da se utakmica odigra pred praznim tribinama (iza zatvorenih vrata), izbjegavajući gubitak od šest bodova i naknadne sankcije klubu. Istovremeno, igrači UD Las Palmasa nosili su malu špansku zastavu na svojim dresovima kako bi priznali ustavni poredak u Španiji. Ova epizoda pokrenula je debatu unutar FC Barcelone između onih s jakom vezom s lokalnim katalonskim identitetom – duboko pod utjecajem katalonskog nacionalizma, ali i komercijalnih interesa igrača i sponzora.

 

 

Ako se nogometni klubovi u Evropi mogu smatrati organizacijama ukorijenjenim u svojim zajednicama, nemoguće je da ignoriraju sukobe koji pogađaju društva iz kojih dolaze. Istovremeno, nove komercijalne dinamike došle su u sukob s ukorijenjenim identitetima zajednice. Profesor David L. Andrews (2019) piše da je sportska industrija narasla prateći “korporativizaciju, komercijalizaciju, spektakularizaciju i selebritizaciju”, naglašavajući kako je sport pretvoren u robu, a sportske organizacije transformirane u nove multinacionalne kompanije za zabavu.

 

 

Stadioni poput Camp Noua ili Santiago Bernabéua su glavni primjeri ovog fenomena, a ipak su zadržali svoje regionalne identitete. Dok su oba kluba obnovila svoje stadione u ono što profesor Michael T. Friedman naziva “Mallparks” (trgovački parkovi/stadioni) – objekte dizajnirane prema “principima tematskog parka i tržnog centra” – katalonska i zastava katalonske nezavisnosti i dalje se vijore u znak podrške FC Barceloni, dok se zvanična španska zastava i dalje koristi za podršku Real Madridu na njihovim borilištima.

 

 

FC Barcelona i Real Madrid: lokalne tenzije, zajednički globalni interesi

 

 

Dok je frankizam težio homogenizaciji Španije, FC Barcelona je postala “nenaoružana simbolična vojska” za Kataloniju, služeći kao ambasador svog grada (Barcelone) i regije (Katalonije) tokom procesa demokratizacije Španije. Klub je ključan u strategiji brendiranja oba mjesta kada je u pitanju privlačenje turista i investicija: utjecaj FC Barcelone na ekonomiju grada predstavlja 1,46 posto BDP-a Barcelone. Izazov danas leži više u odnosu kluba prema katalonskoj politici nego prema ekonomiji Barcelone.

 

 

Moć FC Barcelone kao katalonske kulturne i sportske institucije znači da su politički entiteti tražili da imaju glas unutar samog kluba. U bliskoj prošlosti, predsjedništvo Josepa Lluísa Núñeza (1978-2000) primjer je tenzije između Núñeza, koji se hvalio da upravlja klubom na nepolitički način, i katalonskih nacionalističkih interesa. Josep Lluís Núñez izabran je s fokusom na promociju sporta i ekonomskog rasta, namjerno izbjegavajući veze s društvenim i političkim pitanjima. Ovaj namjerni odmak od mota “Više od kluba” stvorio je tenzije s partijom Convergència i Unió (CiU), katalonskom nacionalističkom strankom koja je bila na vlasti tokom njegovog mandata. Štaviše, kolektivni katalonistički sentiment navijača Barçe često je izazivao Núñezove napore da ostane apolitičan.

 

 

Međutim, kako je istraživanje u časopisu Soccer & Society zaključilo, iz korporativne perspektive, historijsko rivalstvo između FC Barcelone i Real Madrida razvodnjeno je na globalnom tržištu. Oba kluba su prilagodila svoje historijske vrijednosti novom kontekstu komodifikacije i globalizacije. Trenutne korporativne vrijednosti FC Barcelone su “trud, poštovanje, timski rad, skromnost i ambicija”. Savremene vrijednosti Real Madrida ne razlikuju se mnogo od onih FC Barcelone: izvrsnost, pobjednički duh, univerzalnost, solidarnost i skromnost.

 

 

Zbog veličine globalnog tržišta, lokalne političke tenzije između FC Barcelone i Real Madrida gube na važnosti, jer se oba kluba moraju takmičiti za globalnu publiku i komercijalna partnerstva koja nemaju nikakvu političku identifikaciju duž španskog procjepa “centar-periferija”. U ovom globalnom kontekstu, tvrdim da bi oba kluba trebala sarađivati kako bi odbranila svoje ekonomske interese pred FIFA-om i UEFA-om, pomogla španskoj LaLigi da implementira svoje politike prevencije za ublažavanje nasilnih odnosa među lokalnim navijačkim grupama i promovirala pristup globalnoj publici koji je ključan za njihove buduće poslovne poduhvate.

 

 

Naglašavanjem svojih sličnih savremenih vrijednosti i interesa, FC Barcelona i Real Madrid mogu zajedno raditi na globalnom sportskom tržištu na način koji ekonomski koristi obama klubovima i doprinosi međunarodnom pozicioniranju njihovih matičnih gradova, koji su domaćini El Clásica kao godišnjeg medijsko-sportskog događaja. Lokalno, oba kluba moraju podržati svoju društvenu odgovornost da budu glavni akteri u promociji društvene kohezije i zajedništva zbog emocionalne i simboličke dimenzije sporta. Ovo je značajno u kontekstu u kojem krajnje desničarske i ultranacionalističke političke partije povećavaju svoju popularnost u Španiji. Valja istaći da je španska ultranacionalistička partija Vox narasla s 0,23 posto izborne podrške u 2015. na 12,39 posto u 2023. godini, dok je katalonska ultranacionalistička stranka Aliança Catalana 2024. godine po prvi put osvojila dva mjesta u katalonskom parlamentu. Međutim, neke od glavnih zvijezda LaLige i španske reprezentacije imaju migrantsko porijeklo, poput katalonskog napadača FC Barcelone Laminea Yamala.

 

 

Dok unapređuju svoje komercijalne interese, oba kluba moraju i dalje zadržati svoju lokalnu posebnost i ostati prostori gdje navijači mogu slaviti svoju kulturu, zajednicu i vrijednosti. Teritorijalni korijeni klubova i strastveni identiteti njihovih navijača čine malo vjerovatnim da će se lokalne španske vlasti miješati u upravljanje klubovima, ostavljajući samim klubovima da djeluju kao politički posrednici. Tradicija i lokalni korijeni evropskih nogometnih klubova ključni su za njihove identitete. Očuvanje te tradicije i kulturne posebnosti uz istovremeno posredovanje u historijskim tenzijama radi zajedničke komercijalne koristi svakog kluba neophodno je za jačanje lokalne i globalne hegemonije oba kluba, piše u svojoj opsežnoj studiji vanredni profesor medija i sportskog marketinga na Univerzitetu Vic-Central u Kataloniji dr. Xavier Ginesta, koja je objavljena u uglednom Georgetown Journal of International Affairs.

 

(Stav)

Od Francove diktature do nezavisnosti: Mračna strana El Clasica i političke tenzije koje traju stoljeće