Šta kažu obavještajne službe?

 

 

 

Širom zapadnih medija analiziraju se tvrdnje poljskog premijera Donalda Tuska, koji je javno i sasvim otvoreno izrazio sumnju u to hoće li Sjedinjene Države i u budućnosti ostati čvrsto privržene obavezi odbrane Evrope u okviru NATO-a, naročito u slučaju ruskog napada. Podsjetimo, u razgovoru za Financial Times upozorio je da bi Rusija mogla napasti neku članicu Saveza već “za nekoliko mjeseci”, što odražava duboku nelagodu koja se u evropskim prijestolnicama gomila nakon prijetnji predsjednika Donalda Trumpa i njegovih nejasnih poruka o budućnosti američke uloge u odbrani kontinenta.

 

 

Tusk kaže da danas, posebno na istočnom krilu NATO-a, raste pitanje je li Savez još uvijek politički i logistički spreman brzo i odlučno reagovati u slučaju da Moskva krene na neku od članica. Naglašava da njegovi komentari ne dovode u pitanje formalnu snagu člana 5. Sjevernoatlantskog ugovora, koji garantuje uzajamnu odbranu, nego odražavaju njegovu želju da se “garancije s papira” pretvore u konkretne, operativne mehanizme. Premijer otvoreno govori o “kratkoročnim horizontima”, više u mjesecima nego u godinama, i ističe da je ključno da svi članovi Saveza svoja obećanja shvate jednako ozbiljno kao Poljska.

 

 

Pretjeruje li Tusk? Možda u vremenskom okviru, ali većina relevantnih zapadnih analitičara danas više ne govori o tome je li ruski napad na neku članicu EU moguć, nego o tome kada bi takav rizik mogao postati realan – i koliko je Evropa spremna, piše Slobodna Dalmacija.

 

 

Šta kažu obavještajne službe?

 

 

Danska vojna obavještajna služba procjenjuje da bi Rusija u idućih pet godina mogla biti spremna za rat velikih razmjera protiv Evrope ako procijeni da je NATO slab i neodlučan. Slične procjene stižu iz Njemačke, gdje se govori da Moskva najkasnije do kraja decenije “drži otvorenom opciju rata protiv NATO-a”.

 

 

Baltičke države idu još dalje: njihovi sigurnosni krugovi otvoreno govore o vremenskom horizontu od svega tri godine u kojima bi napad na njih mogao postati realan scenario. Ukrajinski obavještajni šef Kirilo Budanov tvrdi da je Kremlj planove za agresiju na Evropu pomjerio sa 2030. na 2027. godinu, uz mogućnost okupacije baltičkih zemalja.

 

 

Generalni sekretar NATO-a Mark Rutte javno upozorava da bi Rusija mogla biti spremna upotrijebiti vojnu silu protiv Saveza u roku od pet godina, te da je “Savez sljedeća meta Rusije”. Na to se nadovezuje niz ratnih simulacija i internih analiza u kojima se sve češće polazi od pretpostavke da je sukob s Rusijom “realna, a ne teorijska mogućnost”. Sve zavisi od toga kada će se Rusija oporaviti od rata s Ukrajinom; ta država sada praktično brani Evropu jer iscrpljuje Putinovu vojsku.

 

 

Skeptičniji glasovi

 

 

Ipak, dio stručnjaka upozorava da treba razlikovati političke prijetnje i realne vojne mogućnosti Moskve. Estonski general i zastupnik u Evropskom parlamentu Riho Terras kaže da Rusija “ima volje, ali ne i mogućnosti” za napad na EU – barem zasad. Prema tom tumačenju, Kremlj je iscrpljen ratom u Ukrajini, zavisi od ratne ekonomije i treba mu vremena, novca i tehnološkog oporavka da bi mogao voditi veliki rat protiv NATO-a.

 

 

Neki vojni analitičari u srednjoj Evropi upozoravaju da se dio scenarija u javnom prostoru “preuveličava”, posebno kada je riječ o spektakularnim invazijama duboko u teritoriju Saveza, no i oni ističu da rastu incidenti na granicama, sabotaže, dronovi i cyber-napadi – zona “ispod praga rata” kojom Moskva testira živce i jedinstvo EU i NATO-a.

 

 

Ratne simulacije i “testiranje” Saveza

 

 

Nedavne ratne simulacije polaze od scenarija ruskog napada ili upada u neku od baltičkih država, primjerice Litvaniju, te pokazuju ozbiljne slabosti u brzini odlučivanja i logistici NATO-a. Rezultat takvih simulacija nije toliko zaključak da Rusija sutra kreće na Tallinn ili Vilnius, koliko upozorenje da bi Savez u prvim danima krize mogao djelovati sporo, nekoordinisano i podijeljeno.

 

 

Zapadni sigurnosni analitičari upozoravaju i na tzv. testne scenarije: ograničene incidente, diverzije ili “zaštitu” ruskog stanovništva u nekom pograničnom gradu unutar EU, kako bi se provjerilo hoće li NATO zaista reagovati. Takav pristup – kombinacija pritiska na granicama, propagande i pravne magle – smatra se vjerovatnijim od frontalne invazije na veliku državu članicu.

 

 

Zaključne poruke analitičara

 

 

Zajednički nazivnik većine ozbiljnih analiza jeste da je direktni napad na članicu EU danas malo vjerovatan, ali da se ta vjerovatnoća povećava što je Evropa slabije pripremljena i što su politički signali iz Washingtona nejasniji. Stručnjaci upozoravaju da Moskva pomno posmatra nivo evropskog naoružavanja, političke podjele u EU i NATO-u, te unutrašnju situaciju u SAD-u – i da će, procijeni li da je Zapad razjedinjen i spor, “prozor prilike” za agresiju postati opasno širok.

 

 

Istovremeno, sve veći broj analitičara zaključuje da je “vrijeme mira kakvo je Evropa poznavala nakon Hladnog rata prošlo” te da kontinent ulazi u period u kojem se mora ozbiljno ponašati kao da je rat moguć – upravo zato da do njega ne bi došlo. U tom smislu, pitanje više nije samo hoće li Rusija napasti neku članicu EU, nego hoće li Evropa u idućih nekoliko godina uspjeti dovoljno ojačati odbranu i političku koheziju da takav napad ostane preskup i preopasan čak i za Kremlj.

 

 

Šta je član 42. stav 7 Ugovora o EU?

 

 

Tuskove izjave dolaze u trenutku kada se lideri Evropske unije okupljaju na samitu na Kipru, gdje se, između ostalog, raspravlja i o evropskoj klauzuli uzajamne odbrane – članu 42.7 Ugovora o EU. Rasprava je potaknuta Trumpovim porukama o mogućem povlačenju iz NATO-a i njegovim nejasnim odnosom prema poštovanju člana 5., što u mnogim evropskim državama budi strah da se više ne mogu potpuno osloniti na američku zaštitu.

 

 

Kao odgovor na rusku invaziju na Ukrajinu 2022. godine, EU ionako pokušava preuzeti veću odgovornost za vlastitu sigurnost: od zajedničkog finansiranja nabavke oružja i koordinacije proizvodnje naoružanja do izgradnje zajedničke odbrambene infrastrukture, primjerice sistema za borbu protiv dronova.

 

 

Predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen već je ovog proljeća pozvala da se član 42.7 “oživi” i pretvori u stvaran sigurnosni štit, a ne samo deklarativnu odredbu na papiru. Ipak, mnoge članice i dalje oprezno pristupaju svemu što bi se moglo tumačiti kao slabljenje NATO-a ili dovođenje u pitanje američke uloge u odbrani Evrope. U tom kontekstu važnom se čini i politička promjena u Budimpešti: odlaskom Viktora Orbana u evropskim institucijama se otvara više prostora za ozbiljniju raspravu o jačoj odbrambenoj ulozi Unije.

 

 

Član 42. stav 7 Ugovora o Evropskoj uniji je klauzula o uzajamnoj odbrani: ako je neka država članica EU napadnuta oružanom silom, ostale članice dužne su joj pružiti svu moguću pomoć i podršku svim sredstvima koja imaju na raspolaganju, u skladu s članom 51. Povelje UN-a (pravo na samoodbranu).

 

 

Šta tačno piše i šta znači: Član 42(7) definiše da se oružani napad na jednu članicu na njenoj državnoj teritoriji smatra napadom koji aktivira obavezu pomoći svih ostalih država članica. Pomoć se može pružati vojno, politički, obavještajno ili logistički (“svim sredstvima koja im stoje na raspolaganju”).

 

 

Odnos prema NATO-u: Član 42.7 je sličan, ali ne identičan članu 5. NATO-a. Ugovori EU naglašavaju da se ova klauzula primjenjuje “ne dovodeći u pitanje” ulogu NATO-a, što znači da se EU odbrana nadograđuje na Savez, a ne zamjenjuje ga.

 

 

Kada je do sada korišten: Prvi put ga je aktivirala Francuska nakon terorističkih napada u Parizu 2015. godine.

 

 

Haos u odlučivanju

 

 

Kao ilustraciju tih sumnji, Tusk navodi incident iz 2025. godine, kada je grupa ruskih dronova povrijedila poljski vazdušni prostor. Dok je Varšava to doživjela kao ozbiljnu i dobro isplaniranu provokaciju, dio partnera u NATO-u oklijevao je da to tretira kao napad. Tek je kasnije Savez digao borbene avione i srušio dio dronova, što je bio prvi direktni oružani kontakt NATO-a i ruskih snaga nakon 2022. godine.

 

 

Tusk se prisjeća da je tokom te “septembarske noći” imao velikih poteškoća da uvjeri saveznike da se ne radi o slučajnom upadu, nego o namjernoj poruci Moskve. Prema njegovim riječima, nekima je bilo “mnogo lakše pretvarati se da se ništa nije dogodilo”, i upravo zato danas želi nedvosmislenu garanciju da će u slučaju novog incidenta reakcija biti brza, oštra i jasna.

 

 

Varšava je među najvjernijim proatlantskim državama u Evropi i već sada ulaže oko 5 posto BDP-a u odbranu, čime nadmašuje ciljeve NATO-a. Tusk podsjeća da Poljska nema problem sa statusom odnosa sa SAD-om, ali postavlja pitanje šta to tačno znači u praksi ako dođe do stvarne krize. Kaže da želi vjerovati da je član 5. i dalje čvrst, ali da Savezu nedostaje praktičan okvir koji bi se automatski aktivirao u kriznim situacijama.

 

(SB)

PUTIN BI MOGAO USKORO NAPASTI EU, A TRUMP ĆE SAMO GLEDATI: Obavještajci upalili alarm – “Buknut će veliki rat, kreću od ove države…”