Analiza najnovijeg izvještaja poslatog američkom Kongresu otkriva dramatičnu promjenu strategije prema Sarajevu, dok evropski lideri u Briselu sa strahom posmatraju gubitak sopstvenog uticaja.
Godinama je Bosna i Hercegovina postojala unutar dobro poznatog zapadnog scenarija. Vašington je branio Dejtonski mirovni sporazum, Brisel je neprekidno govorio o reformama, dok je proširenje NATO saveza lebdjelo u pozadini kao obećanje i pritisak, a međunarodni akteri bi uskočili da državu odvuku s ivice kad god bi se približila krizi.
Tadašnji lider entiteta Republika Srpska Milorad Dodik viđen je kako nosi Trump MAGA kapu u Banjaluci, Bosna i Hercegovina, 6. novembra 2024.
Od demokratskog projekta do strateškog koridora
Taj scenario bi se sada mogao promijeniti. Najnoviji izvještaj State Departmenta (Ministarstvo vanjskih poslova SAD-a) upućen Kongresu o američkoj politici za promovisanje regionalne stabilnosti i prosperiteta na Zapadnom Balkanu čita se širom regije manje kao rutinski politički dokument, a više kao jasan signal da Vašington redefiniše ono što zapravo želi od Balkana, a posebno od Bosne i Hercegovine.
Na prvi pogled, dokument zvuči prilično poznato jer i dalje govori o stabilnosti, teritorijalnom integritetu, institucionalnim reformama i suprotstavljanju ruskom i kineskom uticaju. Jezik očuvanja suvereniteta Bosne i Hercegovine ostaje netaknut, pa se čak i fraza entitetska linija i teritorijalni integritet, za koju su mnogi balkanski posmatrači strahovali da je tiho nestala iz nedavnih diplomatskih poruka, pojavljuje više puta. Ali ono što izvještaj čini upečatljivim nije samo ono što u njemu piše, nego ono što izbjegava da kaže.
(S lijeva) bugarski premijer Rosen Zhelyazkov, predsjednik Vijeća Evrope Antonio Costa, predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen i premijer Sjeverne Makedonije Hristijan Mickoski stižu na zajedničku fotografiju u sklopu samita EU o Zapadnom Balkanu u Briselu, 17. decembra 2025. (AFP Foto)
Evropska unija je gotovo potpuno odsutna iz ovog dokumenta, integracija u NATO savez se pominje samo indirektno, dok promocija demokratije i ustavne reforme više ne predstavljaju emotivni centar američkog angažmana u regiji. Umjesto toga, izvještaj se čita kao transakcioni bezbjednosni dokument u kojem je stabilnost važna isključivo zato što nestabilnost direktno ugrožava investicije, energetske rute, upravljanje migracijama i geopolitičko takmičenje sa Rusijom i Kinom. Drugim riječima, na Bosnu i Hercegovinu se sve više gleda ne kao na nedovršeni demokratski projekat, već kao na važan strateški koridor. Ta promjena objašnjava zašto se energetska pitanja pojavljuju tako istaknuto u novom američkom pristupu.
Projekat Južne plinske interkonekcije između Bosne i Hercegovine i Hrvatske postavljen je ne samo kao obična infrastruktura, već kao dio šire geopolitičke arhitekture koja ima za cilj drastično smanjenje ruskog uticaja u jugoistočnoj Evropi.
Ovo nije zanatlijski zanemarivo jer je Bosna i Hercegovina dugo bila zarobljena između suprotstavljenih međunarodnih vizija: spore birokratske uslovljenosti Evropske unije, ruskog destabilizujućeg uticaja preko entiteta RS, balansirajuće uloge Turske i sada sve više transakcione američke politike fokusirane na strateške ishode umjesto na politički inženjering. Izvještaj efektivno potvrđuje da Vašington više ne želi otvoreni proces izgradnje nacije na Balkanu. Stabilnost je glavni cilj, a ona se iz ove perspektive sve više definiše kroz diversifikaciju izvora energije, bezbjednost investicija i obuzdavanje Moskve i Pekinga.
Paradoks Milorada Dodika i slabljenje Evrope
Ali problem Bosne i Hercegovine nikada nije bio samo u nestabilnosti, već u neriješenom pitanju kontrole moći. I upravo tu kontradikcije unutar novog američkog pristupa postaju nemoguće za ignorisanje. Jer dok izvještaj snažno brani teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine, on istovremeno uporno izbjegava direktno adresiranje najviše destabilizujućeg političkog aktera u zemlji, a to je Milorad Dodik. Taj propust je izuzetno važan, posebno zato što dolazi nakon kontroverzne odluke administracije predsjednika Donalda Trumpa krajem 2025. godine da u potpunosti ukine ekonomske sankcije protiv Dodika, članova njegove porodice i desetina njegovih najbližih političkih saveznika, piše novinarka Nafisa Latić za medijsku kuću Turkiye Today.
Novi izvještaj nikada do kraja ne objašnjava zašto su te sankcije zapravo ukinute, niti se ozbiljno bavi Dodikovom kontinuiranom secesionističkom retorikom, otvorenim napadima na institucije države Bosne i Hercegovine ili skupim lobističkim kampanjama koje sprovodi u Vašingtonu. Ta šutnja je ozbiljno alarmirala mnoge posmatrače prilika u Bosni i Hercegovini. Moramo se otvoreno zapitati da li se Sjedinjene Američke Države kreću prema modelu pragmatičnog prilagođavanja i dogovora sa snažnim regionalnim akterima umjesto direktne konfrontacije na terenu.
Izvještaj se više puta odnosi na slabo upravljanje na Balkanu, ali nikada jasno ne definiše da li Vašington i dalje suštinski podržava duboke ustavne reforme zasnovane na presudama Evropskog suda za ljudska prava i demokratsko restrukturiranje, ili je sada znatno otvoreniji za ad-hok političke dogovore koji jednostavno čuvaju kratkoročnu stabilnost. Ta vrsta ambivalencije je izuzetno opasna u Bosni i Hercegovini, gdje je kratkoročna stabilnost kroz istoriju prečesto značila samo zamrzavanje disfunkcionalnosti umjesto njenog stvarnog rješavanja.
Iznad ovog dokumenta lebdi još jedno veoma neprijatno pitanje. Ako Vašington i dalje vidi Dodika kao direktnu prijetnju teritorijalnom integritetu Bosne i Hercegovine, zašto su dvopartijski članovi Kongresa nedavno ultimativno zahtijevali da se sankcije hitno ponovo nametnu? U martu su visoki republikanski i demokratski zakonodavci oštro upozorili da Dodikove akcije nastavljaju ugrožavati Dejtonski mirovni okvir i suverenitet Bosne i Hercegovine, pri čemu su se posebno osvrnuli na njegove lobističke operacije u Vašingtonu i stalne napore da se uruše institucije države Bosne i Hercegovine.
Ta kontradikcija postaje sve teža za ignorisanje jer pojedini dijelovi američkog sistema i dalje opisuju Dodika kao destabilizujućeg aktera, dok se šira američka regionalna politika očigledno kreće prema selektivnom angažmanu i čistom geopolitičkom pragmatizmu. Za Bosnu i Hercegovinu to stvara duboku nesigurnost, posebno u momentu kada i sama Evropa djeluje drastično oslabljena. Pojedini balkanski analitičari su primijetili da odsustvo Evropske unije iz ovog dokumenta ne odražava samo trenutni način razmišljanja Amerikanaca, već i potpunu irelevantnost Evrope.
Brisel i dalje tvrdoglavo govori jezikom pristupanja i reformi, ali se sve više bori da uopšte oblikuje stvarnost na samom terenu. Politička paraliza u Bosni i Hercegovini, spori kolaps kredibiliteta procesa proširenja i duboke podjele unutar same Evropske unije stvorili su opasan vakuum. A vakuum na Balkanu nikada ne ostaje prazan dugo vremena. Rusija nastavlja bezobzirno eksploatisati etničku polarizaciju, Kina agresivno širi svoj uticaj kroz infrastrukturne projekte i milionske kredite, zalivske države produbljuju svoje ekonomske otiske, a Sjedinjene Američke Države se sada primarno fokusiraju na stratešku infrastrukturu i energetsku konkurenciju umjesto na suštinsku demokratsku transformaciju društva.
Visoki predstavnik Bosne i Hercegovine, Christian Schmidt, daje izjavu novinarima nakon sastanka Vijeća za provedbu mira u Sarajevu, Bosna i Hercegovina, 25. februara 2025. (AA Foto)
Ova šira geopolitička promjena takođe objašnjava zašto odluka Christiana Schmidta o podnošenju ostavke na funkciju visokog predstavnika djeluje znatno veća od pukog odlaska jednog čovjeka sa pozicije. Schmidt je s vremenom postao pravi simbol starog međunarodnog poretka u Bosni i Hercegovini koji je bio intervencionistički, snažno uključen u unutrašnje procese i duboko kontroverzan, ali na koncu zasnovan na čvrstoj ideji da Zapad i dalje posjeduje i volju i legitimitet da aktivno oblikuje političku trajektoriju Bosne i Hercegovine.
Njegov odlazak stiže precizno u momentu kada se ta osnovna pretpostavka urušava pod nogama. Bosna i Hercegovina zvanično ulazi u potpuno novu fazu u kojoj će međunarodni akteri možda i dalje braniti granice zemlje, ali su sve manje voljni da fundamentalno mijenjaju njen politički sistem. I to bi lako mogao postati definišuća dilema budućnosti Bosne i Hercegovine, jer očuvanje zemlje u njenim teritorijalnim granicama nije isto što i učiniti Bosnu i Hercegovinu politički funkcionalnom državom. Nova američka doktrina na terenu očigledno poručuje: spriječite kolaps, osigurajte ključne strateške interese, smanjite ruski uticaj i po svaku cijenu održite regionalni mir.
Ali dugoročna kriza u Bosni i Hercegovini nikada se nije sastojala samo od pukog sprečavanja kolapsa, već se uvijek radilo o tome da li međunarodna zajednica uopšte više vjeruje da Bosna i Hercegovina može evoluirati u nešto više od jedne trajno kontrolisane krize. Godinama je Vašington opisivao Dodika kao direktnu prijetnju Dejtonskom mirovnom sporazumu i ustavnom poretku Bosne i Hercegovine, dok su ga zvanična saopštenja Ministarstva finansija SAD-a optuživala za tešku korupciju i otvorene pokušaje demontiranja poslijeratnog okvira koji je okončao rat. Sada se, potpuno iznenada, taj politički ton drastično promijenio na globalnoj sceni.
(SB)
Related posts:
Dodikova ‘privatna’ vojska košta građane RS desetine hiljada KM: Specijalci su posebno plaćeni da čuvaju šefa
Lagumdžija poslao vrlo direktnu poruku: ‘Jasno je šta rade Čović i Dodik’
GORICA DODIK ISMIJAVA HELEZA I ORUŽANE SNAGE: “Federacijo, ponosna li si?!”
Oglasio se Dodikov lobista Blagojević: Bošnjački lideri jačaju veze s Iranom, a Evropa šuti – Schmidt je neizabrani njemački birokrata
LOŠE VIJESTI ZA DODIKA: EUFOR postrojio Kostreševića i Karana kod Laktaša uoči izricanja drugostepene presude…
CRNADAK O DODIKU: “Nemoralna, pokvarena i zla osoba kojoj ništa nije sveto”
NEOČEKIVANI ISTUP NEBOJŠE VUKANOVIĆA: “Rado bi prihvatio ulogu Dritana Abazovića, da ostanemo u opoziciji…”
SVE U KRUGU PORODICE: Kako su zet, sin i kćerka Milorada Dodika napunili rezervare o trošku građana…
VUKANOVIĆ UZBURKAO DUHOVE: “Razotkriveni spinovi i laži čovjeka kojeg je iznajmio Draško Stanivuković…”
NENAD ČANAK, OTVORENO: „Dejtonski sporazum nije mir. To je primirje. Srpski nacionalisti su svaku…”
Powered by YARPP.
