Dvije decenije poslije Bagdada: Američki san o Bliskom istoku položio oružje u Iraku

Za obične građane, obećanje o prosperitetu nakon pada diktature pretvorilo se u decenije ekonomske neizvjesnosti, sektaških podjela i sveprisutne nesigurnosti

Tihi zvuk vojničkih čizama koje se povlače sa asfalta iračkih baza danas odjekuje neuporedivo slabije od zaglušujuće buke koja je 2003. godine pratila rušenje statue Sadama Huseina u Bagdadu. Taj televizijski prizor, emitovan uživo širom svijeta kao simbol oslobođenja i početka nove ere, danas izgleda kao arhivski snimak iz nekog drugog, naivnijeg vremena.

Dvadeset godina kasnije, povlačenje američkih borbenih trupa ne obilježava se trijumfalnim paradama, već administrativnim saopštenjima i tehničkim pregovorima. Ovaj tihi odlazak označava simboličan kraj jedne od najskupljih i najkontroverznijih vojnih intervencija u modernoj historiji, ali istovremeno otvara ključno pitanje: da li je povlačenje trupa ujedno i kraj američkog uticaja, ili Washington samo napušta zemlju koju je pretvorio u trajni geopolitički paradoks? Vrhunac američkog vojnog prisustva zabilježen je 2007. godine sa više od 170.000 vojnika, danas se ta misija gasi, ostavljajući iza sebe nasljeđe čiji se bilans tek svodi.

Analize stručnjaka, oslobođene nekadašnjeg optimizma, nude kliničku dijagnozu neuspjeha. Ciljevi invazije, formulisani u Washingtonu oko teza o oružju za masovno uništenje i izvozu demokratije, odavno su napušteni kao nerealizovani. Safvan Al-Amin, irački politički analitičar, i H.A. Hellyer, stručnjak sa britanskog instituta RUSI, u svojim analizama gotovo konsenzualno konstatuju da se pitanje o tome da li je Amerika uspjela izgraditi stabilnu demokratiju više i ne postavlja, jer je odgovor decenijama negativan.

Umjesto toga, invazija je proizvela hroničnu institucionalnu krhkost. Cijena tog projekta bila je astronomska: prema zvaničnim podacima i procjenama nezavisnih instituta, troškovi rata i poslijeratne okupacije premašili su dva triliona dolara. Ljudski gubici, sa stotinama hiljada ubijenih Iračana i hiljadama poginulih američkih vojnika, predstavljaju moralni teret koji je trajno preoblikovao američku vanjsku politiku i javno mnijenje, stvarajući duboko nepovjerenje prema budućim intervencijama.

Nasljeđe na terenu, dvadeset godina kasnije, svjedoči o državi koja se bori za osnove funkcionalnosti. Administrativni aparat je opterećen sistemskom korupcijom koja, prema izvještajima međunarodnih tijela, godišnje proguta milijarde dolara od naftnih prihoda. Javne usluge, poput snabdijevanja električnom energijom i vodom, ostale su nepouzdane i nedovoljne, što redovno izaziva socijalne nemire.

Ekonomija je i dalje kritično zavisna od izvoza nafte, bez značajnije diverzifikacije koja bi osigurala dugoročnu stabilnost. Za obične građane, obećanje o prosperitetu nakon pada diktature pretvorilo se u decenije ekonomske neizvjesnosti, sektaških podjela i sveprisutne nesigurnosti. Razočaranje je postalo dominantan osjećaj generacije koja je odrasla uz zvuk eksplozija, a danas se suočava sa nedostatkom perspektive u državi čije su institucije podijeljene po etničkim i vjerskim linijama utvrđenim u postinvazijskom periodu.

Odlazak američke vojske ne stvara prazninu, već otvara prostor koji ubrzano popunjavaju drugi akteri. Geopolitički vakuum najefikasnije koristi susjedni Iran, koji sa Irakom dijeli dugu granicu, duboke vjerske (šitske) veze i isprepletene ekonomske interese. Teheran je tokom protekle dvije decenije strpljivo gradio mrežu uticaja kroz političke partije i naoružane frakcije, koje su danas integralni dio iračkog državnog aparata i sigurnosnih snaga.

Smanjeno američko prisustvo samo formalizuje postojeću realnost u kojoj Bagdad balansira između Washingtona kao formalnog partnera i Teherana kao nezaobilaznog regionalnog faktora. Istovremeno, druge globalne sile prilagođavaju svoju strategiju. Kina se pozicionira kao ključni ekonomski partner, fokusirajući se na investicije u energetski sektor i infrastrukturu, dok Rusija održava svoj uticaj kroz diplomatske kanale i ugovore o naoružanju. Irak tako postaje pozornica nove ravnoteže moći na Bliskom istoku, gdje se direktna vojna sila zamjenjuje suptilnijim, ali jednako efikasnim oblicima uticaja.

Na kraju, iračko iskustvo ostaje kao historijska lekcija o ograničenjima vojne sile kao alata za političku transformaciju. Intervencije koje počinju rušenjem režima rijetko se završavaju uspostavom funkcionalne i stabilne države, što je potvrđeno i kasnijim, jednako neuspješnim američkim povlačenjem iz Afganistana.

Irak je danas suverena država na papiru, ali u praksi ostaje duboko fragmentirano društvo i arena za regionalna i globalna nadmetanja. On stoji kao opomena i administrativni dokument o tome kako se imperijalna ambicija sudara sa kompleksnom realnošću, ostavljajući iza sebe zemlju koja je preživjela invaziju, ali čija potraga za sopstvenim putem i unutrašnjom kohezijom još uvijek nije završena.

(Stav)