Dejton ima ozbiljne nedostatke, ali bez njega ne bi bilo mira. Ključni problem je, smatra ova analitičarka, to što je međunarodno starateljstvo oslabilo prije nego što su domaće institucije ojačale.

 

 

 

Ukoliko se međunarodni partneri Bosne i Hercegovine ponovo ne angažuju, Milorad Dodik i drugi nacionalistički lideri nastavit će razgrađivati Dejtonski mirovni sporazum i gurati zemlju ka de facto podjeli, upozorava politička analitičarka Elmira Bayrasli. Ona ne očekuje da će se povlačenje Sjedinjenih Američkih Država iz BiH uskoro preokrenuti, te ističe da Evropa ostaje s punom odgovornošću da spriječi urušavanje krhkog poslijeratnog poretka. A ako EU ne reaguje, Dejton bi se mogao u potpunosti raspasti – ugrožavajući evropsku sigurnost, dodatno slabeći kredibilitet EU-a i potvrđujući opasnu poruku, koju Rusija već koristi u Ukrajini, da se granice i obavezujući sporazumi mogu mijenjati silom.

 

 

Dok je Evropa fokusirana na rat u Ukrajini i rasprave o budućnosti američkih sigurnosnih garancija, nestabilnost tiho raste na jugoistoku kontinenta, piše Bayrasli za Foreign Affairs.

 

 

Godinama su Evropa i Sjedinjene Države radile na zaštiti krhkog dejtonskog poretka u BiH. Međutim, kako su Brisel i Washington preusmjeravali pažnju na druge krize, međunarodni nadzor je slabio. To povlačenje ohrabrilo je nacionalističke lidere, prije svega bivšeg predsjednika bh. entiteta Republika Srpska (RS) Milorada Dodika, koji godinama zagovara otcjepljenje entiteta s većinskim srpskim stanovništvom. Iako su mu SAD 2022. uvele sankcije, a 2025. je formalno udaljen s javne funkcije, administracija Donalda Trumpa ukinula je te sankcije u oktobru.

 

 

Kako navodi Bayrasli, ta odluka odražavala je i transakcijski pristup. Naima, vlada Dodika angažovala je više Trumpovih saradnika kao lobiste, uključujući bivšeg guvernera savezne države Illinois Roda Blagojevicha, koji je tvrdio da sankcije predstavljaju politički progon.

 

 

“No, ona je istovremeno odražavala i dugotrajniji zaokret u američkoj politici, u kojem se Sjedinjene Američke Države povlače iz obaveza koje su preuzele prema Bosni i Hercegovini prije tri decenije”, piše ona.

 

 

Zamrznuti mir

 

 

Bayrasli piše da BiH, tri decenije nakon rata, ostaje zarobljena: “Zemlju razaraju podjeljene identitetske politike i klijentelističke mreže. Privreda stagnira, kao i napredak Bosne i Hercegovine prema evropskim integracijama. Korupcija je raširena. Mladi u alarmantnom broju napuštaju zemlju, a Bosna i Hercegovina danas ima manje stanovnika nego na kraju rata”.

 

 

Ocjenjuje da veliki dio odgovornosti leži u dejtonskom sistemu vlasti, koji političku moć organizira prema etničkoj pripadnosti, a ne prema građanstvu. Zemlja ima tri člana Predsjedništva, dva izrazito autonomna entiteta, deset kantona i jedan distrikt, svaki sa vlastitom administracijom.

 

 

Rezultat je institucionalna paraliza: u Bosni i Hercegovini postoji čak 13 ministarstava obrazovanja, gotovo da nema koherentne državne politike i stalni politički zastoji. Sistem osmišljen da spriječi dominaciju jedne grupe zapravo je produbio polarizaciju i blokirao razvoj.

 

 

Dejton je također uspostavio mehanizme za sprječavanje povratka rata. Njegovi aneksi regulisali su povratak izbjeglica, restituciju imovine, ljudska prava, policiju i ekonomsku obnovu. Ključnu ulogu dobio je Ured visokog predstavnika (OHR), međunarodna institucija ovlaštena da nameće zakone i smjenjuje zvaničnike koji opstruiraju mir. Međutim, Bayrasli ističe da Dejton nikada nije bio zamišljen kao samoodrživ sistem. Njegov uspjeh zavisio je od trajnog međunarodnog angažmana, koji je s vremenom izostao.

 

 

Povlačenje i propadanje

 

 

Prvi problemi pojavili su se gotovo odmah. Dejton je predvidio izbore svega devet mjeseci nakon potpisivanja sporazuma, prije nego što je započelo pomirenje, prije procesuiranja ratnih zločina i prije nego što je civilno društvo imalo priliku izgraditi alternativne političke opcije. Kao rezultat, ratni lideri vratili su se na vlast već 1996. godine, učvrstivši ratne podjele u temeljima nove države.
U početku je međunarodni angažman ublažio ove slabosti. Američki i evropski diplomati pomogli su u ujedinjenju oružanih snaga, uspostavi pravosuđa, stvaranju jedinstvene valute i omogućili povrat imovine milionima raseljenih, što je bio jedan od rijetkih uspješnih primjera povratka izbjeglica nakon rata.

 

 

No, nakon terorističkih napada 11. septembra, pažnja SAD-a naglo se preusmjerila. Godine 2004. NATO je predao mirovnu misiju EUFOR-u, znatno manjoj i opreznijoj snazi EU-a. Dvije godine kasnije, odlazak britanskog diplomate Paddyja Ashdowna označio je, kako ocjenjuje Bayrasli, kraj odlučnog međunarodnog nadzora. Evropa, zaokupljena finansijskom krizom, migrantskim talasima i unutrašnjim nesuglasicama, pretpostavila je da će perspektiva članstva u EU sama po sebi potaknuti reforme.

 

 

To se nije dogodilo. Umjesto toga, politički sistem BiH učvrstio se kao klijentelistički poredak. Kako navodi ova analitičarka, nacionalističke stranke osvajale su izbore razmjenom radnih mjesta i javnih ugovora za političku lojalnost, koristeći visoku nezaposlenost i ekonomsku nesigurnost. Transparency International danas Bosnu i Hercegovinu rangira kao drugu najkorumpiraniju zemlju u Evropi, odmah iza Rusije.

 

 

Nacionalistički lideri naučili su kako zloupotrijebiti dejtonske mehanizme veta kako bi blokirali kompromis i paralizirali državne institucije. Hrvatska i Srbija dodatno su produbile podjele podržavajući “svoje” političke predstavnike unutar BiH, tretirajući zemlju kao politički teren. Evropska unija uglavnom je tolerisala takvo miješanje, rijetko koristeći sankcije ili uslovljavanje. Čak ni obavezujuće presude – poput presude Evropskog suda za ljudska prava iz 2009. godine, kojom je izborni sistem BiH proglašen diskriminatornim, nikada nisu provedene.

 

 

Testiranje secesije

 

 

Ovakav vakuum omogućio je Dodiku da ide sve dalje. Godine 2023. pokrenuo je zakone kojima se poništavaju odluke Ustavnog suda BiH u Republici Srpskoj i blokira autoritet visokog predstavnika. Kada je aktuelni visoki predstavnik Christian Schmidt poništio te mjere, Dodik ga je ignorisao. Iako su ga sudovi BiH kasnije osudili zbog kršenja dejtonskog poretka, presuda je slabo provedena, a EUFOR nije intervenisao.

 

 

Ohrabren, Dodik je 2024. godine predstavio nacrt ustava kojim Republiku Srpsku proglašava “suverenom”, daje prednost entitetskim zakonima nad državnim i postavlja temelje za povlačenje iz državnog pravosuđa i odbrambenog sistema. Tek mjesecima kasnije, institucije BiH reagovale su odlučno i smijenile ga s funkcije. Kako piše Bayrasli, taj slučaj pokazao je i opasnost međunarodnog nemara i činjenicu da bh. institucije još uvijek mogu pozvati političare na odgovornost, ali ako imaju vanjsku podršku.

 

 

Šta Evropa mora učiniti

 

 

Dejton ima ozbiljne nedostatke, ali bez njega ne bi bilo mira. Ključni problem je, smatra ova analitičarka, to što je međunarodno starateljstvo oslabilo prije nego što su domaće institucije ojačale. Obnova smisla Dejtona danas zahtijeva povratak međunarodnog pritiska, prije svega evropskog.

 

 

EU i međunarodne finansijske institucije mogu usloviti finansijsku pomoć jačanjem pravosuđa, procesuiranjem korupcije i provođenjem sudskih presuda. Donatori mogu direktno finansirati opštine koje pokazuju fiskalnu transparentnost i efikasnu isporuku javnih usluga, zaobilazeći entitetske strukture pod kontrolom nacionalističkih stranaka. Dugoročna podrška nezavisnim medijima i organizacijama civilnog društva ključna je za razotkrivanje korupcije i obnovu povjerenja građana.

 

 

Visoki predstavnik treba nastaviti koristiti postojeće ovlasti za osiguranje fiskalne transparentnosti i izbornog integriteta, uključujući zaštitu Centralne izborne komisije uoči narednih izbora.

 

 

Ona također ističe da Evropa mora jasno poručiti da međunarodni nadzor neće biti ukinut na zahtjev nacionalističkih lidera.

 

 

Na planu sigurnosti, Evropa se mora osloboditi zavisnosti od mandata Vijeća sigurnosti UN-a, koji Rusija koristi za opstrukciju. Potrebno je uspostaviti vjerodostojnu sigurnosnu garanciju za Bosnu izvan tog okvira, u saradnji s pouzdanim regionalnim partnerima poput Turske, čime bi se Moskvi oduzela poluga uticaja.

 

 

Na kraju, Brisel mora izvršiti pritisak na Srbiju i Hrvatsku da prestanu tretirati Bosnu i Hercegovinu kao politički plijen.

 

 

“Zagreb i Beograd Bosnu i Hercegovinu tretiraju kao dio vlastite sfere uticaja – dinamiku koju je Evropska unija prešutno tolerisala, propuštajući da primijeni ciljane sankcije ili da uslovljavanjem finansijske pomoći spriječi prekogranično miješanje”.

 

 

Bayrasli ocjenjuje da Dejton i dalje nudi BiH put ka stabilnosti – ali samo ako ga Evropa odluči braniti.

 

 

Upozorava da bi neuspjeh značio rizik nove fragmentacije i slabljenje evropskog sigurnosnog poretka. Djelovanje sada ne bi samo spriječilo raspad BiH, već bi pokazalo da Evropa ima i političku volju i kapacitet da očuva mir u vlastitom dvorištu, dodaje na kraju.

 

(SB)

SPECIJALNI IZVJEŠTAJ O ZAMRZNUTOM MIRU I NEDOSTACIMA IZ DEJTONA: Evropa mora dovršiti nezavršeni posao u BiH