Ukoliko radikalna desnica i suverenističke partije nastave jačati na zapadu Evrope, manevarski prostor lidera u Banjoj Luci i Mostaru samo će rasti. Za Bosnu i Hercegovinu to nosi jasan rizik od daljnje erozije državnih institucija, marginalizacije demokratskih reformi i opasnost da zemlja ostane trajno zarobljena na periferiji Evrope

 

 

 

Kada je krajem 1990-ih godina prošlog stoljeća tadašnja američka državna sekretarica Madeleine Albright nazvala Milorada Dodika “dahom svježeg vjetra na Balkanu”, malo ko je mogao predvidjeti da će taj isti političar decenijama kasnije postati jedna od najistaknutijih figura proruske i suverenističke desnice u ovom dijelu Evrope.

 

 

Sličan, iako znatno diskretniji put prešao je i Dragan Čović. Od partijskog tehnokrate i predvodnika stranke koja se formalno smjestila u okrilje mainstream evropskog desnog centra (EPP), stigao je do političara čiji se narativi i savezi sve češće preklapaju s najtvrđim krilima evropskog konzervativizma.

 

 

Ono što povezuje lidere SNSD-a i HDZ-a BiH u njihovom vanjskopolitičkom djelovanju jeste pragmatičan, ali duboko transformativan zaokret koji se ogleda u prepoznavanju činjenice da se liberalni konsenzus Zapada kruni, te da nova evropska desnica nudi idealnu platformu za realizaciju njihovih partikularnih ciljeva.

 

 

Viktor Orban kao zajednički imenilac

 

 

U središtu ove mreže dugo se nalazila Budimpešta. Nekadašnji mađarski premijer Viktor Orban godinama je gradio ulogu patrona političkih lidera na Balkanu koji se suprotstavljaju liberalnom poretku i “diktatu iz Brisela”.

 

 

Za Milorada Dodika, savezništvo s Orbanom bilo je egzistencijalno važno. Suočen s američkim sankcijama i prijetnjama izolacijom iz Evropske unije, Dodik je u Mađarskoj pronašao finansijsku podršku (kroz povoljne kredite i poljoprivredne fondove za Republiku Srpsku), ali prije svega diplomatski veto. Budimpešta je otvoreno blokirala uvođenje sankcija EU protiv Dodika, pretvarajući se u njegovog najglasnijeg advokata na evropskim forumima.

 

 

No, Orbanova vrata nisu bila zatvorena ni za Čovića. Iako je HDZ BiH formalno dio Evropske pučke stranke (iz koje je Orbanov Fidesz svojevremeno izbačen), Čović i Orban su dijelili “strateško razumijevanje”. Čović je redovno učestvovao na konzervativnim forumima u Mađarskoj, gdje su se promovirali narativi o kršćanskim korijenima Evrope i borbi protiv migracija.

 

 

Kroz bliske veze Zagreba i Budimpešte, Čović je uspio osigurati da se pitanje položaja Hrvata u Bosni i Hercegovini nađe na agendi onih evropskih krugova koji decentralizaciju i etničke mehanizme vide kao odbranu suvereniteta od “unitarističkog globalizma”.

 

 

Dodikova otvorena romansa sa suverenistima

 

 

Čović je uvijek svoje veze s desnicom pažljivo balansirao kako ne bi ugrozio odnose Andreja Plenkovića s Briselom, ali Dodik nije imao takvih ograda. Njegov SNSD – paradoksalno, nominalno “socijaldemokratska” partija koja je davno izbačena iz Socijalističke internacionale – potpuno je usvojio ikonografiju i retoriku evropske radikalne desnice.

 

 

Godinama unazad Dodikov primarni oslonac bila je austrijska Slobodarska partija (FPO). U vrijeme Heinza-Christiana Strachea i kasnije Norberta Hofera, delegacije FPO-a bile su redovni gosti na proslavama neustavnog Dana Republike Srpske, 9. januara, otvoreno zagovarajući pravo RS-a na samoopredjeljenje. Zauzvrat, Dodik je pozivao brojnu srpsku dijasporu u Austriji da svoj glas dade upravo ovim desničarima.

 

 

Posebno važno poglavlje u Dodikovoj međunarodnoj mreži postalo je “jaranstvo” s Alternativom za Njemačku (AfD). Ovaj savez počiva na savršenom spoju ideologije i zajedničkog neprijatelja. Za Dodika, njemački političar i visoki predstavnik Christian Schmidt predstavlja oličenje “nelegitimnog kolonijalnog upravnika”. Za AfD, Schmidt, kao dugogodišnji kadar bavarskog CSU-a i bivši savezni ministar, simbol je njemačkog političkog establishmenta kojeg ova stranka prezire.

 

 

Poslanici Bundestaga i Evropskog parlamenta iz redova AfD-a postali su redovni posjetioci Banje Luke. U njemačkom parlamentu preuzeli su ulogu neformalnih advokata rukovodstva RS-a, tj. podnosili su apelacije protiv Schmidtovih ovlaštenja, kritizirali odluke zvaničnog Berlina o uskraćivanju razvojnih sredstava RS-u i optuživali njemačku vladu za “antisrpsku pristrasnost”. Dodik im nije ostao dužan. Njemački AfD dobio je njegovu otvorenu podršku, uz ponovljene apele srpskoj zajednici u Njemačkoj da na saveznim i pokrajinskim izborima glasa upravo za ovu ekstremno desnu opciju.

 

 

Kada se tome dodaju dugogodišnje simpatije prema krugovima oko Marine Le Pen u Francuskoj i Mattea Salvinija u Italiji, jasno je da Dodik već godinama gradi zaokruženu koaliciju s najtvrđim antibriselskim snagama u Evropi.

 

 

Čovićev ples na tankoj žici

 

 

Dragan Čović igra znatno suptilniju igru. Njegova institucionalna baza u Evropi i dalje je EPP, zahvaljujući snažnom lobiranju i zaštiti hrvatskog premijera Plenkovića. Međutim, retorika koju HDZ BiH proizvodi na domaćem terenu o “odbrani kršćanskih vrijednosti”, opasnosti od “demografskog potapanja” i borbi protiv “građanskog unitarizma” savršeno rezonira s evropskom desnicom.

 

 

Čović vješto koristi prisustvo u konzervativnim mrežama kako bi legitimiziranje zahtjeva za izmjenama Izbornog zakona predstavio ne kao etničko zatvaranje, već kao borbu za “ravnopravnost konstitutivnih naroda” i očuvanje izvornog federalizma nasuprot konceptu građanske države.

 

 

U tom kontekstu, strateško partnerstvo koje Čović godinama održava s Dodikom na unutrašnjem planu ima svoju logičnu ekstenziju i u vanjskoj politici. Obojici lidera primarni je cilj slabljenje intervencionističkog pritiska zapadnih demokratija i OHR-a.

 

 

Izvoz straha

 

 

Zajednički imenilac i najmoćniji adut kojim Dodik i Čović trguju na evropskom desničarskom tržištu jeste narativ o “prijetnji s Istoka”. Obojica lidera, svaki u svom registru, godinama plasiraju tezu o Sarajevu kao centru političkog islama i potencijalnoj sigurnosnoj prijetnji za kršćansku Evropu.

 

 

Za evropsku desnicu – od Orbanovog Fidesza i Kicklovog FPO-a do AfD-a – opsjednutu migrantskim valovima i promjenom demografske slike kontinenta, ovakav diskurs djeluje poput magneta. Dodikove tirade o Bosni i Hercegovini kao “nemogućoj državi” pod kontrolom radikalnih krugova i Čovićeva upozorenja o ugroženosti “jedinog evropskog i katoličkog naroda u Bosni i Hercegovini” savršeno se uklapaju u pojednostavljenu teoriju o “sukobu civilizacija”. U toj optici, Bosna i Hercegovina prestaje biti država u procesu demokratske tranzicije i pretvara se u historijsku tampon-zonu.

 

 

 

 

Flertovanje, a potom i otvoreno savezništvo Dodika i Čovića s evropskom desnicom je dobro proračunata strategija političkog opstanka. Svjesni da stvarni evropski put, onaj temeljen na vladavini prava, nezavisnom pravosuđu, borbi protiv korupcije i rastakanju etničkih monopola, dugoročno dokida njihovu apsolutnu vlast, oni saveznike traže u onima koji te iste principe ruše unutar same Evropske unije.

 

 

Ukoliko radikalna desnica i suverenističke partije nastave jačati na zapadu Evrope, manevarski prostor lidera u Banjoj Luci i Mostaru samo će rasti. Za Bosnu i Hercegovinu to nosi jasan rizik od daljnje erozije državnih institucija, marginalizacije demokratskih reformi i opasnost da zemlja ostane trajno zarobljena na periferiji Evrope ne kao moderna građanska demokratija, već kao poligon za geopolitičke eksperimente radikalnih režima.

 

(Stav)

Dodik i Čović vremenom su postali pravi mezimci evropskih radikala